İnsanlarda dengeyi sağlamada önce iç kulak (labirenter sistem) devreye girer ve kişinin hangi konumda olduğunu belirler. Gözler, vücudun çevre ile uyumunu, eklemlerde, omurgada ve kaslarda bulunan basınç almaçları, vücudunun hangi noktasının o anda nereye dokunduğunun bilgisini toplar ve omurilik aracılığıyla beyine bu bilgileri gönderir. Beyin de gelen bu bilgileri bir araya getirerek vücudun hangi konumda olursa olsun dengede kalmasını veya öyle hissedilmesini sağlar.
BAŞ DÖNMESİ( VERTİGO )Baş dönmesi anlamına gelen vertigo latince bir kelime olup sözlük anlamı kendi etrafında dönmedir.
Baş dönmeleri dünyada acilen doktora başvurmayı gerektiren başlıca nedenler arasında. Her yaşta görülebilen baş dönmeleri, tansiyon değişiklikleri hatta felçlerle dahi karıştırılabilir. Baş dönmesi atakları olarak adlandırılan kriz sırasında ortaya çıkan bulantı ve kusma durumu beyin kanaması olasılığını bile akla getirmelidir.
Hastalığın kalıtsal olduğuna ait epey deliller vardır. Özellikle 30-50 yaş arası doğurganlık çağındaki kadınlarda görülen bu sorunda tanının kolaylıkla konulamaması nedeniyle hastaların bir çoğunda depresyona neden olur.
Aslında bu nedenle hastalık hastası olup devamlı hekimlere taşınan bu hastalar o anda hissettikleri berbat duyguyu tarif etmenin çok zor olduğunu söylüyorlar. Bu durumda olan kişilerin kendi vücuduyla etrafındaki dünya arasındaki algılama o an altüst olmakta.
HAREKET YANILSAMASI
Vertigo, kişinin yaşadığı bir hareket illüzyonudur. Fakat hastanın bu yakınmasına paralel kendilerinde başkalarının fark edeceği bir dış değişiklik olmaması onların en büyük sorununu oluşturmaktır. Bundan dolayı “ senin sorunun psikolojik“ diyerek hiçbir şey yapılmadan geri gönderilen hastaların neredeyse yarısından fazlası bunu takiben psikolojik bunalıma girmektedir.
Baş dönmesi ve dengesizlik birbirinden farklı iki kavramdır. Vertigo genelde baş dönmesini tarif etmek için kullanılır. Vertigolu hasta gözünü açtığında tıpkı kendi etrafında dönen kişilerin çevresindeki her şeyin döndüğünü gördüğü gibi çevredeki tüm nesnelerin hızla kaydığını görür, daha doğrusu böyle sanır. Beraberinde genelde bulantı veya kusma görülür. Gözünü kapattığında bu sorun daha da artarak devam eder.
DENGESİZLİK KAVRAMI
Dengesizlik durumunda sersemlik duyusu ve daha hafif baş dönmeleri vardır. Tıpkı kendini sarhoş gibi hisseden,etrafını puslu bir şekilde gören bu hastaların kendini bir türlü dengede hissedememeleri tipiktir. Yürürken onlara yer ayaklarından kayıyor gibi gelir. Başlarını çevirdiklerinde gördükleri herşey kararıyormuş gibi olur. Bu anlatılanlar deniz tutması geçiren kişilere benzer sorunlardır. Bu sorunu yaşayanların kalabalık yerlerden kaçmaları çok tipiktir. Kalabalık alışveriş merkezlerine, metroya, otobüse binmekten kaçınmaları onları zamanla toplumdan soyutlamaya başlar. Uzun süren stres, uykusuzluk durumları, zayıflama amacıyla yapılan sert rejimler, geçirilmiş ameliyatlar baş dönmesi krizlerini tetikleyebilir.
VERTİGOYU BAŞLATANLAR
Bazen rejim yapmanın tersine, hastalarda aşırı karbonhidrat ya da protein yüklenmesi de atakları başlatabilir. Mayalanmış gıda veya içeceklere, bazı çiğ meyvelere veya tahıllara karşı hassasiyet olabilir. Kahve, çikolata aynı şekilde vertigoyu tetikleyebilir.
Bahar ayları ve lodos havalardaki barometrik değişimler, seyahatler özellikle uçak yolculukları hastalığı artıran nedenler arasındadır. Düşük tansiyon, düzensiz uyku, kabızlık, âdet sırasında vücutlarında ödem gelişenlerde vertigo eğilimi söz konusu olabilir. Akşamları ileri düzeyde yorgunluk hissedilmesi ve unutkanlıklar başlaması uzun süren baş dönmesi sorunu yaşayanların ileride karşılaşacakları sorunlardan bazı örnekler.
Boyun kemiklerinde bozulmalar ve kireçlenmeler bu kemiklerin içinden geçen ve beyin sapı ile beyinciği besleyen damarlardaki kan akımını azaltarak vertigoya neden olabilir.
Boyunda ağrıya yol açan omurga kaynaklı çok sayıda neden vardır.
a- Omurga ve yumuşak dokuların travmaya bağlı zedelenmeleri
b- Omurgalarda yıpranmalara bağlı boyun ağrıları” boyun kireçlenmeleri “
c-Boyun fıtığı
Bir de boyuna doğru yansıyan ağrılar söz konusudur. Bunlar ;
a- STRESE BAĞLI BOYUN AĞRILARI
b- ADALE KAYNAKLI
c- YANLIŞ DURUŞ BOZUKLUKLARI
d- GÖZ HASTALIKLARI KAYNAKLI
e- ROMATİZMALAR
f- İÇ HASTALIKLARI NEDENLİ olabilir.
Omurga Nedenli Vertigolar
Omurga nedenli vertigolarda fizik tedavi yöntemleri ile oldukça başarılı sonuçlar elde edilebilir. Diğer bir baş dönmesi nedeni migren yani yarım baş ağrısıyla alakalı olabilir.
O ana kadar hiç baş ağrısı geçirmeyen bir kişi şiddetli hem baş ağrısı hem de ani ortaya çıkan baş dönmesiyle hekime başvurabilir. Hasta sorgulandığında anne tarafından yakınlarında yıllardan beri süregelen migren atakları olduğu ortaya çıkması hastalığın kalıtsal yapısı olduğunun işareti olabilir.
Baş dönmesinin başlıca iki nedeni vardır. :
Beyinsel ve çevresel neden.
Çevresel nedenler tüm baş dönmelerinin dörtte üçünden fazlasını oluşturur. Beyin dışındaki diğer organlardan kaynaklanan baş dönmeleri bu gruptandır.
Vertigoya Neden Olan Diğer Sebepler
Multiple Skleroz
Bu hastalıkda beyin sapı ve beyinciğin tutulması sonucunda vertigo ve dengesizlik gibi şikayetler meydana gelebilir. Hastaların zihinsel ve fiziksel yaşamını son derece kısıtlayan bu hastalıkta rastlanan baş dönmelerinin tedavisi için başta kortizon olmak üzere yoğun ilaç ve egzersiz tedavileri önerilmektedir.
Enfeksiyonlar
Özellikle şiddetli gribal enfeksiyonlar veya zatürre sonrası baş dönmeleri meydana gelebilir. Menenjitde oluşan baş dönmelerinin nedeni beyin zarının iltihaplanmasına bağlı olup bu durumlarda bulantı kusma ve ensede sertlik durumu ortay çıkar.
Alerjik nedenler
Özellikle ilkbahar ve sonbahar aylarında allerjik bünyeli insanlarda polen ve allerjik ortama bir cevap olarak vertigo atakları oluşabilir. Nedenin alerjik olduğu kesinleştirilenlerin tedavisinde sadece antihistaminik ilaç vermek yeterli olmaktadır.
Tansiyon değişiklikleri
Herhangi bir nedenle tansiyonun çıkması veya düşmesi tek başına baş dönmesi nedeni olabilir. Fakat şiddetli vertigo krizlerinde tansiyonun sorumluluğu yok denecek kadar azdır.
Psikiyatrik Nedenler
Psikiyatrik bazı rahatsızlıklarda da tekrarlayan vertigo şikayetleri olabilir. Depresyon durumları veya kullanılan psikiyatrik ilaçlar vertigo oluşturabilir.
Selim Pozisyonel Vertigo
Selim Pozisyonel Vertigo ( SPV = BPPV) İç kulak nedenli en sık baş dönmesi sebebi SPV’ dir. Hastalığın iç kulaktaki kristallerin dökülmesiyle veya oraya kalsiyum çökmesi sonucu oluştuğuna inanılmaktadır.
Bu çökme yapan birikimler başın yaptığı hareketlere bağlı olarak iç kulak sıvısında yüzmektedirler. Bu durum ya hiçbir nedene bağlı olmadan gelişebileceği gibi ya da bir virus enfeksiyonunu takiben ortaya çıkabilir. Nadiren kafaya isabet eden bir travma sonrası oluşabilir.
Belirtiler ; SPV hastalığında, baş ve vücut pozisyonlarında değiştirildiği an ortaya çıkan, bazen bulantının da eşlik ettiği baş dönmesi, sersemlik hâli görülür. Özellikle yatakta sağdan sola dönerken başlaması çok tipiktir. Ya da özellikle sabahları yataktan kalkarken oluşur. Şikayetler çok kısa sürer. Birkaç dakikayı aşmaz. Bu hastalıkta işitme kaybı, kulakta basınç hissi veya çınlama gibi Meniere hastalığı olan herkeste mutlaka görülen yakınmalar görülmez. Hastalık çok kez kendiliğinden uzun süreliğine düzelir. Fakat bu ataklar bazı hastaları o derece korkutur ki, hasta senelerce baş dönmesinin olduğu tarafa yatmaktan kaçınır.
Tedavide ; denge sistemini baskılayıcı bazı ilaçlar kullanılır. Ayrıca başa yaptırılacak özel hareketleri kapsayan manevra tedavilerineredeyse hastaların tümünde olumlu sonuç verir ve hastalar birkaç gün içinde normale döner. Operasyon nadiren gündeme gelir.
Yaşlılığa Bağlı Vertigo
Yaşlılıkta dengeyi sağlamakla görevli organlarda bazı dejeneratif değişiklikler ortaya çıkar. Yaşlılarda, hem işitmenin azalması hem de denge siniri kaynaklı baş dönmeleri ve dengesizlik hissi oluşur.
Göz tansiyonu, katarakt gibi durumlarda görme etkilenerek veya yakın okuma sırasında göz yorgunluğu ortaya çıkmasına bağlı olarak baş dönmesi gelişebilir.
Göz nedenli baş dönmelerinde bifokal gözlüklerle bu durum düzeltilebilir. Yaşlılarda kas ve eklemlerde bulunan sinir uçlarındaki değişikler omurgada ortaya çıkan eğrilme durumları veya kaslarda zayıflama durumlarında vücudun konumuyla ilgili bilgilerin beyne aktarılmasında sorun başlar.
Diyabet ve ilerleyici romatizmalarda el ve koldaki duyusal sinirlerde ortaya çıkan harabiyet yine vücut pozisyonu hakkında beyne iletilen mesajların azalmasına yol açar. Bu durum baş dönmesi meydana getirir. Ani dönüşler veya eğilip birden doğrulurken, boyunu fazlaca bükerek yukarı doğru bakarken, başta dönme, boşluğa düşer gibi hatta sersemlemiş gibi hisler oluşabilir. Bazen yürürken sanki bir gemide imişçesine sallanma duygusu gelişebilir.
Bunu tamamen ortadan kaldıracak kesin tedavi yoktur. Fakat sorunu hafifletecek bazı işlemler yapılmalıdır. Yaşlılara ani dönüş ve hareketlerden kaçınılması gerektiği öğütlenir. Yavaş hareket etmeleri. boyunu veya vücudu aşırı derecede büken hareketlerden kaçınmaları gerektiği anlatılmalıdır. Yukarı veya aşağı bakmak, eğilmek, birden doğrulmak şiddetli baş dönmesi yapabileceği için, bundan kaçınmak veya o sırada bir nesneye tutunmak gerektiği anlatılmalıdır.
Sabah yataktan süratle kalkılmamalı önce, yatağın kenarında biraz oturulmalıdır. Gece uyanıldığında ışık yakılmalı ve evde merdiven varsa çok dikkat edilmesi gerekir. Yürürken eğer ihtiyaç varsa baston kullanmaktan kaçınmamak gerekir. Zira baston sadece güç almaya değil kol ve bacaklardan beyine doğru bilgi akışının hızlanmasına yardım edecektir.
Vertigolularda Günlük Yaşam
Vertigolu hastalar ayağa kalkabildiği her an günlük işlerini yapmalıdırlar. Haftada 3 gün 1 saatten az olmamak kaydıyla yüzüp yürüyebilir, dans edebilir. Bu sorundan kurtulmak ve yeni baş dönmesi ataklarıyla karşılaşmamak için belli ölçülerde hareket şarttır.
Yüzme sırasında kulak tıpayla tıkanmalıdır. Arabada veya uçak seyahatlerinde emniyet kemeri çıkarılmamalı ve mümkünse bu sırada kitap, gazete okumaktan kaçınılmalıdır. Motosiklet, bisiklet kullanmaktan, denizde dibe dalmaktan kaçınmak gerekir. Öte yandan vertigoluların daima ani refleks ve hareketlerden çekinmesi gerekeceği unutulmamalıdır.
Vertigo ataklarından korunmada “Stres kontrol”ü büyük önem taşımaktadır.
Bunun için düzenli uyku uyunmalıdır. Her gün aynı saatte yatıp kalkmaya dikkat edilmelidir. Aşırı yorgunluk gerektirecek işlerden kaçınmalı, boyun önde yapılan el işleri terk edilmelidir. Vücudun hassas dengesini bozacak her şey vücuttaki stres hormonlarını yükseltir. Duygusal travmaların bile hastalığı tetiklediği unutulmamalıdır. Kısacası hayatta daha önceki deneyimlerinizde stres oluşturacak ne varsa ondan uzak kalmak şarttır.
Vertigolularda Beslenme
Baş dönmesi sorunu olan kişilerin hemen hepsinde yemek ve bağırsak düzeni gözden geçirilmelidir. Hiçbir zaman öğün atlanmamalı,günde 5 öğün yenmeli ve kabız olmamak için özel çaba gösterilmelidir.
Kabızlıkla mücadele doğrusu pek kolay değildir. Sabah aç karna ılık su içmeli, barsağı yumuşak tutacak gıdalar özellikle seçilmelidir. Tansiyon ister düşük ister yüksek olsun mutlaka tuz kısıtlanmalıdır.
Devamlı sersemlik halinde dolaşıyorsanız veya kulaklarda uğultu ve çınlama başladıysa tuz tamamen ortadan kaldırılmalıdır. Kahve ve kolalı içeceklerden uzak durulmalı, çay bile sorunu artırıyorsa azaltılmalıdır.
Sigara, alkol özellikle mayalı içkilerden bira ve şarap kullanmaktan kaçınmalıdır. Maden suyunun bile dokunduğu kimselerin olduğunu söyleyebiliriz. Sucuk, pastırma ve çikolatadan uzak durulmalıdır.
Aslında herkeste birbirinden farklı besinler sorunu tetikleyebilir. Kiminde tatlandırıcılar, kuruyemişler, çiğ bazı meyveler, ceviz, badem, kestane, susam hatta ayran ve bozanın dokunduğu hastalar var.
Vertigoyla İlgili Branşlar
Şiddetli baş dönmesi geçiren hastalar o anda konuyla ilgili olsun olmasın acilen bir doktor arayışındadır.
İLGİLİ UZMANLIK DALLARI
Aniden başlayan şiddetli baş dönmesi olan vertigolu hastalar çok farklı branşlarda çalışan uzman doktorlara başvurmaktadırlar. Acil servise, siddetli baş dönmesi krizi ile gelen bir hastayı muayene eden acil hekim olayın nedenine inecek bir yaklaşımı o an için gösteremez.
O anda veya daha sonraki günde genellikle nöroloji veya beyin-sinir cerrahisi uzmanının konsültasyonu talep edilir. Onların muayenesinde de olayı izah edecek ve acil girişimi gerektirecek hiçbir şey bulunmayabilir.
Psikiyatri doktorları vertigo krizi sırasında hastayı görmüşlerse belki panik atak tanısı bile koyabilir.
Dahiliye uzmanları bu baş dönmesinin tek nedeninin tansiyon düşme veya çıkmasına bağlı olabileceği inancındadırlar. Tansiyon düşüklüğü aslında bu hastaların neredeyse hepsinde vardır. Fakat baş dönmesi krizlerinde yapılan tedaviyle tansiyon normale getirilse bile baş dönmesinin kaybolmaması hekim ve hastada yeniden telaşın başlamasına yol açar.
Olayla ilgilenebilecek diğer bir branş ise Kulak Burun Boğaz uzmanlarıdır.
Baş dönmesi nedenlerinin yaklaşık yarısının boyun kaynaklı veya yaşlılığa bağlı olması durumu konuyla ilgilenecek bir diğer branşı daha öne çıkarır. Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon Uzmanlık Alanı.